مقدار جيب كلّا در زيج الشاه دو جزء و نيم است . آنگاه در فصل « فردارات » ضمن شرح هزاره‌ها و دورهاى ايرانى كه موسوم به نامهاى بزرگان و ناموران ايشان باشد ، از جمله دربارهء اختران هفتگانه و دو عقدهء پياپى سالها به شمار مفروض آنها كه به « فردارات » معروف است ، گويد كه منجّمان ايران در بيست و پنجمين سال پادشاهى كسرى انوشروان انجمن كردند ؛ و بر ويرايش « زيج شهريار » كه معروف است به « شاه » همداستان شدند « 1 » . شادروان « نالّينو » تأليف زيج شهرياران را در زمان يزدگرد سوم آخرين پادشاه ساسانى ( 632 - 651 م ) و هم به نام او دانسته ، چه در آن اصل اوساط كواكب را مطابق تاريخ آغاز پادشاهى او ( - 16 ژوئن 632 م / 21 ربيع 1 سال 11 ق ) معيّن كرده بودند « 2 » . اما اين نظر از طرف مرحوم تقىزاده بكلّى مردود اعلام شده ، گويد كه شايد مقصود او تحرير يا تهذيبى از آن براساس تاريخ و سالماه يزدگرى باشد ؛ و گرنه چنان‌كه به نقل از بيرونى گذشت ، زيج الشاه را در سال بيست و پنجم پادشاهى خسرو انوشيروان ( ح 556 م ) علماى ايران تهذيب كردند . تازه اين قول بيرونى ناظر به امر تصحيح و ويرايش متن است ، و الّا زمان تأليف آن مقدّم بر تاريخ مذكور مىباشد ، بسا كه اصل زيج شهريار در عهد شاپور يكم ساسانى ( شايد به سال 263 م ) تدوين شده ؛ سپس در زمان نوشيروان يا پرويز به تصحيح يا تهذيب آن پرداخته‌اند . احتمال اقوى در تأليف يا تدوين « زيج شاه » در زمان شاپور يكم ( ح 263 م ) براين مبناست كه وى حسب روايت ( دينكرد ) و اخبار ( مورّخان ) در گردآورى « اوستا » و پيوستن متون علمى و طبّى و نجومى بدان اهتمام كرد ، بسا كه تدوين زيج رسمى ايران نيز جزو اقدامات همو باشد ؛ و اگر تاريخ اين الحاق حدود سنهء 264 م فرض شود ، هم در سال بيست و پنجم پادشاهى ساسانى - نه صرفا پادشاهى خسرو - واقع شده ؛ و هم با سالگرد ظهور زردشت - برحسب روايت سنّتى - مطابق است « 3 » .

--> ( 1 ) . القانون المسعودى ، چاپ حيدرآباد دكن ، ج 3 ، ص 1197 ، 1198 ، 1466 و 1473 / الآثار الباقية ، ص 6 . ( 2 ) . تاريخ نجوم اسلامى ( ترجمهء استاد احمد آرام ) ، ص 228 و 229 - 230 . ( 3 ) . گاه‌شمارى در ايران قديم ، ص 79 ، 267 - 268 ، 3 / 268 ، 321 و 322 / بيست مقاله ( تقىزاده ) ، ص 31 ، 384 ، 563 .